Lëndët e para janë substanca të papërpunuara nga të cilat përftohen materialet. Ato mund të kenë origjinë biologjike, kur vijnë nga kafshët ose bimët, ose origjinë minerale, kur nxirren nga nëntoka.
Lëndët e para me origjinë biologjike konsiderohen të rinovueshme, sepse mund të riprodhohen në një kohë relativisht të shkurtër krahasuar me jetën e njeriut. Ato me origjinë minerale, përkundrazi, janë të parinovueshme, sepse kërkojnë kohë shumë të gjatë për t'u formuar sërish.
Për shembull, një bimë liri rritet brenda disa muajsh dhe një pemë mund të kultivohet sërish brenda disa dekadash; përkundrazi, formimi i shumë mineraleve dhe i lëndëve djegëse fosile kërkon kohë jashtëzakonisht të gjatë.
Italiano
Le materie prime sono sostanze grezze dalle quali si ottengono i materiali. Possono avere origine biologica, quando derivano da animali o vegetali, oppure origine minerale, quando vengono estratte dal sottosuolo.
Le materie prime di origine biologica sono considerate rinnovabili, perché possono riprodursi in tempi relativamente brevi rispetto alla durata della vita umana. Quelle di origine minerale, invece, sono non rinnovabili, perché richiedono tempi molto lunghi per ricostituirsi.
Per esempio, una pianta di lino cresce nell’arco di alcuni mesi e un albero può essere nuovamente coltivato nel corso di alcuni decenni; al contrario, la formazione di molti minerali e dei combustibili fossili richiede tempi lunghissimi.
Lëndët e para të rinovueshme
Lëndët e para të rinovueshme prodhohen në territor përmes bujqësisë, pylltarisë dhe blegtorisë. Nëse menaxhohen në mënyrë të qëndrueshme, nuk shterojnë me përdorimin e tyre.
- Lëndët drusore: përftohen nga trungjet e pemëve. Në pyjet e kultivuara mund të ketë kryesisht pemë të së njëjtës specie, si pisha ose gështenja, që rimbillen pas prerjes. Në pyjet natyrore, përkundrazi, mund të bashkëjetojnë shumë specie të ndryshme.
- Fibrat tekstile: nxirren nga disa bimë, si liri dhe kërpi, ose nga qimet e disa kafshëve, si delet dhe alpakat. Prodhohen periodikisht duke përdorur sipërfaqe bujqësore dhe ferma.
- Lëkurët dhe gëzofët: lëkurët mund të përftohen, për shembull, nga gjedhët dhe dhentë e rritura për qëllime të tjera; lloje të tjera lëkure vijnë nga specie të ndryshme.
Italiano
Materie prime rinnovabili
Le materie prime rinnovabili vengono prodotte sul territorio attraverso l’agricoltura, la silvicoltura e l’allevamento. Se vengono gestite in modo sostenibile, non si esauriscono con il loro utilizzo.
- Legnami: si ottengono dai tronchi degli alberi. Nelle foreste coltivate possono essere presenti prevalentemente alberi della stessa specie, come pini o castagni, che vengono ripiantati dopo il taglio. Nelle foreste naturali, invece, possono convivere numerose specie differenti.
- Fibre tessili: si ricavano da alcune piante, come lino e canapa, oppure dalla peluria di alcuni animali, come pecore e alpaca. Vengono prodotte periodicamente utilizzando superfici agricole e allevamenti.
- Pellami e pellicce: i pellami possono essere ricavati, per esempio, da bovini e ovini allevati per altri scopi; altri tipi di pellame provengono invece da specie differenti.
Lëndët e para të parinovueshme
Lëndët e para të parinovueshme janë me origjinë minerale. Mund të nxirren duke përdorur lëndë plasëse, në rastin e shkëmbinjve shumë të fortë, ose mjete mekanike, në rastin e materialeve më të buta ose të shkrifëta.
Edhe uraniumi vjen nga mineralet: është një metal radioaktiv që përdoret në centralet bërthamore.
- Mineralet metalmbajtëse: përmbajnë një sasi të konsiderueshme metali. Një shembull është boksiti, nga i cili përftohet alumini.
- Mineralet jometalike: nuk përmbajnë metale ose përmbajnë sasi shumë të vogla. Shembuj janë kuarci, gëlqerori, rërat dhe argjilat.
- Lëndët djegëse fosile: janë lëndë të para me origjinë sedimentare, të formuara përmes grumbullimit dhe shndërrimit të mbetjeve organike. Përfshijnë qymyrin, naftën dhe gazin natyror. Përdoren për të prodhuar energji, por edhe si bazë për shumë produkte industriale.
Italiano
Materie prime non rinnovabili
Le materie prime non rinnovabili sono di origine minerale. Possono essere estratte utilizzando esplosivi, nel caso di rocce molto dure, oppure mezzi meccanici, nel caso di materiali più teneri o incoerenti.
Anche l’uranio deriva dai minerali: è un metallo radioattivo utilizzato nelle centrali nucleari.
- Minerali metalliferi: contengono una quantità significativa di metallo. Un esempio è la bauxite, dalla quale si ricava l’alluminio.
- Minerali non metalliferi: non contengono metalli oppure ne contengono quantità molto ridotte. Ne sono esempi il quarzo, il calcare, le sabbie e le argille.
- Combustibili fossili: sono materie prime di origine sedimentaria, formatesi attraverso l’accumulo e la trasformazione di resti organici. Comprendono carbone, petrolio e gas naturale. Vengono utilizzati per produrre energia, ma anche come base per numerosi prodotti industriali.
